Systemy operacyjne (Windows i Linux)
Rodzaje licencji, systemy plików (NTFS, ext4, FAT32), zarządzanie partycjami, instalacja systemów, praca w wierszu poleceń (CLI Windows/Linux), zarządzanie użytkownikami i grupami, uprawnienia i dziedziczenie, monitorowanie wydajności, rejestr Windows, usługi systemowe, kopie zapasowe.
Wstęp: dwa systemy, jeden zestaw pytań
To najobszerniejszy dział INF.02 i jednocześnie ten, w którym najłatwiej
o punkty — bo pytania są powtarzalne. Egzamin nie pyta „czym jest system
operacyjny". Pyta, jaki jest maksymalny rozmiar pliku na FAT32, ile partycji
podstawowych zmieści MBR, co oznacza chmod 755,
które polecenie Linuksa odpowiada ipconfig i czym
różni się kopia przyrostowa od różnicowej. To są pytania o konkretne liczby
i konkretną składnię — trzeba je znać z pamięci.
📋 Spis treści
1
Licencje oprogramowania
Zadania z licencji wyglądają zawsze podobnie: krótki opis sytuacji i pytanie „jaki to typ licencji". Klucz to rozróżnić dwie niezależne osie — czy płacisz i czy masz dostęp do kodu źródłowego. To nie jest to samo.
Open source mówi o dostępie do kodu źródłowego i prawie do jego modyfikowania oraz rozpowszechniania. Freeware mówi wyłącznie o cenie — program jest za darmo, ale kodu nie zobaczysz i nie wolno go zmieniać. Adobe Acrobat Reader jest darmowy, a nie jest open source. Red Hat Enterprise Linux jest open source, a za subskrypcję się płaci. Odwrotnie: program open source prawie zawsze możesz pobrać bezpłatnie, ale to skutek uboczny licencji, a nie jej definicja.
- GPL (GNU General Public License) — licencja typu copyleft. Możesz używać, zmieniać i rozpowszechniać, ale utwór pochodny musisz udostępnić na tej samej licencji, razem z kodem źródłowym. Na tej licencji jest jądro Linuksa.
- LGPL — łagodniejsza odmiana dla bibliotek: program zamknięty może z takiej biblioteki korzystać, nie zarażając się copyleftem.
- MIT — licencja permisywna. Rób, co chcesz, także zamykaj kod w produkcie komercyjnym; jedyny warunek to zachowanie noty o autorstwie.
- BSD — bardzo zbliżona do MIT, w wariancie 2- i 3-klauzulowym. Apache 2.0 — permisywna, dodatkowo reguluje patenty.
- Domena publiczna — brak jakichkolwiek ograniczeń.
- Komercyjna zamknięta (proprietary) — płacisz, kodu nie widzisz, zasady użycia określa EULA (umowa licencyjna użytkownika końcowego akceptowana przy instalacji).
- Freeware — bezpłatny, zwykle tylko do użytku niekomercyjnego, kod zamknięty.
- Shareware — „najpierw sprawdź, potem zapłać": pełna wersja z ograniczeniem czasu lub funkcji.
- Trial — pełna funkcjonalność przez określony czas (np. 30 dni). Demo — okrojona funkcjonalność bez limitu czasu.
- Adware — bezpłatny, a kosztem użytkownika są wyświetlane reklamy.
| Rodzaj | Do czego przypisana | Cechy szczególne |
|---|---|---|
| OEM | do konkretnego komputera | tania, sprzedawana z nowym sprzętem, nie wolno jej przenieść na inny komputer |
| BOX / retail | do użytkownika | pudełko z nośnikiem, droższa, można ją przenieść na inny komputer po odinstalowaniu z poprzedniego |
| Wolumenowa | do organizacji | jeden klucz na wiele stanowisk, aktywacja przez serwer KMS albo kluczem MAK |
| Subskrypcja | do konta użytkownika | opłata cykliczna, po jej zaprzestaniu prawo do używania wygasa (model Microsoft 365) |
Licencja CAL (Client Access License) to osobne uprawnienie klienta do korzystania z serwera — kupuje się ją dodatkowo do licencji serwerowej, w wariancie „na urządzenie" albo „na użytkownika".
2
Systemy plików i ich limity
To najpewniejsze punkty w całym dziale, bo pytanie sprowadza się do jednej liczby. Najczęściej brzmi tak: „na pendrive sformatowanym w FAT32 nie da się zapisać pliku filmu o rozmiarze 6 GB — dlaczego". Odpowiedź: limit pojedynczego pliku w FAT32 wynosi 4 GB.
| System | Maks. plik | Maks. partycja | Uprawnienia | Typowe zastosowanie |
|---|---|---|---|---|
| FAT32 | 4 GB | 2 TB | brak | pendrive'y, karty pamięci, partycja EFI |
| exFAT | praktycznie bez limitu (rzędu eksabajtów) | praktycznie bez limitu | brak | duże dyski przenośne wymieniane między Windows, macOS i Linuksem |
| NTFS | 16 TB przy domyślnych klastrach 4 kB (do 256 TB przy klastrach 64 kB) | 256 TB przy domyślnych klastrach | tak, listy ACL | dyski systemowe Windows |
| ext4 | 16 TB | 1 EB | tak, rwx + ACL | domyślny system plików większości dystrybucji Linuksa |
| ext3 | 2 TB | 32 TB | tak, rwx | poprzednik ext4, pierwszy z księgowaniem |
- Uprawnienia — listy kontroli dostępu dla użytkowników i grup. Na FAT32 każdy może wszystko.
- Księgowanie (journaling) — dziennik operacji, dzięki któremu po zaniku zasilania system plików szybko wraca do spójnego stanu.
- Kompresja i szyfrowanie EFS na poziomie pliku lub folderu.
- Przydziały dyskowe (quota) — limit miejsca dla użytkownika.
- Kopie w tle (Volume Shadow Copy) i dowiązania twarde.
- ext4 — domyślny wybór, księgowany. XFS — wydajny przy dużych plikach, domyślny w rodzinie Red Hat. Btrfs — migawki i sumy kontrolne.
- swap — partycja lub plik wymiany, przestrzeń dla stron wypchniętych z RAM-u. Odpowiednik
pagefile.sysw Windows. - Linux czyta i zapisuje NTFS bez problemu, ale Windows bez dodatkowego oprogramowania nie widzi partycji ext4 — to częsty motyw zadań o dual boot.
Klaster (jednostka alokacji) to najmniejszy fragment dysku,
jaki system plików potrafi przydzielić jednemu plikowi. Domyślnie w NTFS
i ext4 ma 4 kB. Plik o rozmiarze 1 kB zajmie więc cały klaster — pozostałe
3 kB to miejsce stracone. Stąd różnica między „rozmiarem" a „rozmiarem na
dysku" we właściwościach pliku.
Rachunek egzaminacyjny: 1000 plików po 500 B na woluminie
z klastrem 4 kB zajmie 1000 × 4 kB = 4000 kB, czyli około 4 MB, mimo że
same dane to 500 kB.
3
Partycje, MBR i GPT
Partycja to logicznie wydzielony obszar dysku, który system widzi jako osobny „dysk". Zanim cokolwiek na nim zapiszesz, musisz go sformatować, czyli założyć system plików. Podział na podstawowe, rozszerzoną i logiczne dotyczy wyłącznie MBR — w GPT wszystkie partycje są równorzędne.
Zwykła, samodzielna partycja. Tylko z partycji podstawowej można uruchomić system operacyjny — może być oznaczona jako aktywna. W MBR maksymalnie 4 partycje podstawowe.
Kontener na partycje logiczne. Może być tylko jedna na dysku i zajmuje jedno z czterech miejsc w tablicy. Sama nie ma systemu plików — nie zapiszesz na niej danych.
Partycja utworzona wewnątrz rozszerzonej, w liczbie praktycznie dowolnej. Formatujesz ją i używasz normalnie, ale klasycznie nie uruchomisz z niej systemu. W Linuksie numeracja logicznych zaczyna się od 5.
Treść: Dysk z tablicą MBR ma zawierać 6 osobnych woluminów
na dane oraz jedną partycję systemową. Jak go podzielić?
Rozwiązanie: W tablicy MBR są tylko 4 wpisy. Tworzysz
3 partycje podstawowe (w tym systemową, oznaczoną jako
aktywną) i 1 rozszerzoną, a w rozszerzonej
4 partycje logiczne. Razem 3 + 4 = 7 użytkowych woluminów.
Wariant równie poprawny: 1 podstawowa + 1 rozszerzona z 6 logicznymi.
Pułapka: partycja rozszerzona nie liczy się jako
wolumin na dane. Odpowiedź „4 podstawowe + 1 rozszerzona" jest błędna,
bo w MBR wpisów jest łącznie cztery.
| Cecha | MBR | GPT |
|---|---|---|
| Maks. rozmiar dysku | 2 TB | ponad 9 ZB |
| Liczba partycji | 4 podstawowe albo 3 podstawowe + rozszerzona | 128 w implementacji Windows, wszystkie równorzędne |
| Kopia tablicy partycji | brak — uszkodzenie sektora 0 to utrata podziału | kopia zapasowa na końcu dysku + sumy kontrolne CRC |
| Firmware | BIOS / tryb Legacy (CSM) | UEFI (wymagany do startu Windows z GPT) |
| Identyfikacja partycji | jednobajtowy typ, bez nazw | identyfikator GUID i etykieta tekstowa |
WINDOWS
diskmgmt.msc konsola graficzna Zarzadzanie dyskami
diskpart tryb tekstowy; sesja wyglada tak:
list disk lista dyskow fizycznych
select disk 1 wybor dysku
clean usuniecie calego podzialu
convert gpt zamiana tablicy MBR na GPT
create partition primary size=51200
format fs=ntfs quick label="DANE"
assign letter=D
LINUX
lsblk -f drzewo dyskow i systemow plikow
fdisk -l lista partycji (MBR i GPT)
fdisk /dev/sdb edytor partycji MBR; gdisk to wersja dla GPT
parted /dev/sdb print nowoczesna alternatywa
mkfs.ext4 /dev/sdb1 zalozenie systemu plikow ext4
mkfs.vfat -F 32 /dev/sdb1 sformatowanie w FAT32
mkswap /dev/sdb2 utworzenie obszaru wymiany
mount /dev/sdb1 /mnt/dane podmontowanie; umount odmontowujeNazewnictwo w Linuksie: /dev/sda to
pierwszy dysk, /dev/sda1 jego pierwsza
partycja. Numery 1–4 rezerwują partycje podstawowe i rozszerzona, więc pierwsza
logiczna to zawsze /dev/sda5.
Trwałe montowanie konfiguruje plik /etc/fstab.
4
Instalacja systemu operacyjnego
W części praktycznej instalacja to zadanie odtwórcze — punkty lecą za kolejność i za drobiazgi: tryb rozruchu, układ partycji, kolejność przy dual boot.
- Przygotowanie nośnika: obraz ISO wypalony na pendrive (Rufus, Ventoy,
ddw Linuksie). - Ustawienie w UEFI kolejności rozruchu i trybu: UEFI dla GPT albo Legacy/CSM dla MBR.
- Rozruch z nośnika, wybór języka i układu klawiatury.
- Podział dysku, wskazanie partycji docelowej i formatowanie.
- Kopiowanie plików i restart — pamiętaj o wyjęciu nośnika.
- Konfiguracja: nazwa komputera, konto użytkownika, strefa czasowa, sieć.
- Sterowniki (chipset, karta graficzna, sieć), aktualizacje, aktywacja.
Windows na dysku GPT/UEFI tworzy automatycznie:
- EFI (ESP) — ok. 100 MB, sformatowana w FAT32, trzyma programy rozruchowe.
- MSR — 16 MB, zarezerwowana dla Microsoftu, bez litery.
- Windows — NTFS, dysk C.
- Recovery — środowisko odzyskiwania.
Typowy Linux:
/boot/efi— FAT32, partycja EFI./(root) — ext4, system./home— dane użytkowników, osobno, żeby przetrwały reinstalację.- swap — przestrzeń wymiany.
Dual boot — najpierw Windows, potem Linux.
Instalator Windows nadpisuje sektor rozruchowy i nie rozpoznaje innych
systemów, więc zainstalowany jako drugi skasuje menu GRUB.
Instalator Linuksa działa odwrotnie: wykrywa Windows i sam dopisze go do menu.
Przy odwrotnej kolejności GRUB-a odtwarzasz poleceniami grub-install i update-grub.
Oba systemy muszą być zainstalowane w tym samym trybie — jeden na UEFI, drugi
na Legacy nie utworzą wspólnego menu.
- Instalacja nienadzorowana — plik odpowiedzi z gotowymi ustawieniami, instalator nie zadaje pytań.
- Sysprep — przygotowuje wzorcowy system do klonowania, usuwając identyfikator SID. Bez niego w sieci pojawią się powielone identyfikatory.
- Klonowanie / obraz dysku — kopia sektor po sektorze (Clonezilla, dism, dd). PXE — instalacja z serwera przez kartę sieciową, bez nośnika.
5
Wiersz poleceń Windows i Linux
Najczęstszy format zadania: podane polecenie Windows, trzeba wskazać odpowiednik linuksowy (albo odwrotnie), lub opisać, co zrobi konkretne polecenie z przełącznikami. Poniższa tabela to rdzeń, który warto umieć w obie strony.
| Zadanie | Windows (cmd) | Linux (bash) |
|---|---|---|
| Lista plików w katalogu | dir /a | ls -la |
| Zmiana katalogu | cd | cd |
| Bieżący katalog | cd | pwd |
| Utworzenie katalogu | md / mkdir | mkdir -p |
| Kopiowanie | copy, xcopy /s /e, robocopy | cp -r |
| Przeniesienie / zmiana nazwy | move, ren | mv |
| Usunięcie pliku / katalogu | del, rd /s /q | rm, rm -rf |
| Wyświetlenie pliku tekstowego | type | cat, less |
| Szukanie tekstu w plikach | findstr | grep -r |
| Czyszczenie ekranu | cls | clear |
| Konfiguracja kart sieciowych | ipconfig /all | ip addr, ifconfig |
| Trasa pakietu | tracert | traceroute |
| Otwarte porty i połączenia | netstat -ano | ss -tuln, netstat -tuln |
| Lista procesów | tasklist | ps aux, top |
| Zakończenie procesu | taskkill /PID 1234 /F | kill -9 1234 |
| Zarządzanie użytkownikami | net user | useradd, passwd |
| Uprawnienia do plików | icacls | chmod, chown |
| Informacje o systemie | systeminfo | uname -a |
| Pomoc do polecenia | polecenie /? | man polecenie |
WINDOWS
ipconfig /all pelna konfiguracja: MAC, DHCP, DNS, brama
ipconfig /release zwolnienie adresu pobranego z DHCP
ipconfig /renew ponowne pobranie adresu z serwera DHCP
ipconfig /flushdns wyczyszczenie pamieci podrecznej DNS
ping 8.8.8.8 -n 10 10 pakietow zamiast domyslnych czterech
ping -t serwer.pl pingowanie w nieskonczonosc (Ctrl+C konczy)
nslookup prokorepetycje.pl zapytanie do serwera DNS
netstat -ano polaczenia z numerami PID procesow
sfc /scannow weryfikacja i naprawa plikow systemowych
chkdsk C: /f /r naprawa systemu plikow i zlych sektorow
shutdown /r /t 0 natychmiastowy restart komputera
gpupdate /force odswiezenie zasad grupy
attrib +h +s plik.txt atrybut ukryty i systemowy
LINUX
ip addr show adresy IP wszystkich interfejsow
ip route tablica routingu, brama domyslna
ping -c 4 8.8.8.8 dokladnie 4 pakiety (bez -c pinguje bez konca)
dig prokorepetycje.pl zapytanie DNS ze szczegolami
ss -tulnp nasluchujace porty TCP i UDP z procesami
ps aux --sort=-%mem procesy posortowane wg zuzycia pamieci
free -h zajetosc RAM i swap w czytelnych jednostkach
df -h wolne miejsce na partycjach
du -sh /home/uczen laczny rozmiar katalogu
find /etc -name "*.conf" wyszukiwanie plikow po nazwie
grep -ri "error" /var/log rekurencyjne szukanie tekstu, bez wielkosci liter
tar -czvf kopia.tar.gz /dane archiwum spakowane gzipem
sudo systemctl restart ssh restart uslugi jako administratorTrzy różnice składniowe, na których łatwo się potknąć.
Windows oddziela przełączniki ukośnikiem
(/all), Linux myślnikiem
(-a lub --all).
Ścieżki w Windows mają ukośnik odwrotny i litery dysków, w Linuksie
jest jedno drzewo od katalogu głównego i zwykły ukośnik. I wreszcie Linux
rozróżnia wielkość liter w nazwach plików i poleceń —
Raport.txt i raport.txt to
dwa różne pliki, a LS nie zadziała.
6
Użytkownicy, grupy i uprawnienia
Uprawnienia uniksowe zapisane ósemkowo to najpewniejsze zadanie obliczeniowe w tym dziale. Trzeba umieć przeliczyć w obie strony: z zapisu rwx na liczbę i z liczby na rwx.
Odbiorcy uprawnień, zawsze w tej kolejności: u — właściciel, g — grupa, o — pozostali. Rodzaje dostępu mają stałe wagi:
Dla każdej grupy sumujesz wagi przyznanych uprawnień i dostajesz cyfrę od 0
do 7. Trzy cyfry obok siebie to gotowy argument polecenia
chmod.
Zadanie A: co oznacza chmod 755 skrypt.sh?
Rozbijasz liczbę na cyfry: 7, 5, 5.
Właściciel: 7 = 4 + 2 + 1 = rwx — czyta, zapisuje, uruchamia.
Grupa: 5 = 4 + 0 + 1 = r-x — czyta i uruchamia, nie zapisze.
Pozostali: 5 = r-x — tak samo.
Pełny zapis: rwxr-xr-x.
To standardowe uprawnienia skryptu i katalogu.
Zadanie B: co oznacza chmod 644 dane.txt?
Właściciel: 6 = 4 + 2 = rw- — czyta i zapisuje, ale nie uruchomi.
Grupa: 4 = r-- — tylko odczyt.
Pozostali: 4 = r-- — tylko odczyt.
Pełny zapis: rw-r--r--.
To domyślne uprawnienia zwykłego pliku z danymi.
Zadanie C: w drugą stronę — zapisz rwxr-x--- ósemkowo.
Dzielisz ciąg na trójki: rwx | r-x | ---.
rwx = 4 + 2 + 1 = 7; r-x = 4 + 1 = 5; --- = 0.
Odpowiedź: chmod 750 plik.
Właściciel ma pełen dostęp, grupa czyta i wykonuje, pozostali nie mają nic.
Zadanie D: 777.
777 to rwxrwxrwx — wszyscy mogą wszystko,
czyli poważna dziura w bezpieczeństwie; nigdy nie podawaj tego jako
„rozwiązania problemu z dostępem".
-rwxr-xr-x 1 uczen nauczyciele 4096 maj 12 09:14 skrypt.sh
drwxr-x--- 2 uczen nauczyciele 4096 maj 12 09:20 projekt- Pierwszy znak to typ: - zwykły plik, d katalog, l dowiązanie symboliczne.
- Dalej trzy trójki rwx: właściciel, grupa, pozostali.
- Potem właściciel (uczen) i grupa (nauczyciele) pliku.
- W katalogu te litery znaczą co innego: r to prawo do wypisania nazw, w do tworzenia i kasowania w nim plików, x do wejścia poleceniem cd.
/etc/passwd— lista kont: login, UID, GID, katalog domowy, powłoka. Plik jest czytelny dla wszystkich./etc/shadow— zahaszowane hasła, dostępny tylko dla roota./etc/group— definicje grup i ich członkowie.- UID 0 to zawsze root, administrator bez ograniczeń. Zwykli użytkownicy dostają UID od 1000 w górę, a katalogi domowe w
/home/login. sudowykonuje jedno polecenie z podwyższonymi uprawnieniami,suprzełącza na inne konto.
LINUX
useradd -m -s /bin/bash jan konto z katalogiem domowym i powloka bash
passwd jan ustawienie hasla
usermod -aG sudo jan DOPISANIE do grupy sudo (-a jest kluczowe!)
groupadd projekt utworzenie grupy
gpasswd -a jan projekt dodanie uzytkownika do grupy
userdel -r jan usuniecie konta razem z katalogiem domowym
id jan UID, GID i grupy uzytkownika
chown jan:projekt raport.txt zmiana wlasciciela i grupy pliku
chgrp projekt raport.txt zmiana samej grupy
chmod u+x,go-w skrypt.sh zapis symboliczny zamiast osemkowego
chmod -R 750 /var/www rekurencyjnie na caly katalog
WINDOWS
net user jan Haslo123 /add utworzenie konta z haslem
net user jan /active:no zablokowanie konta
net localgroup Administratorzy jan /add dodanie do grupy administratorow
lusrmgr.msc konsola Uzytkownicy i grupy lokalne
whoami /groups grupy biezacego uzytkownika
icacls C:\dane /grant jan:(OI)(CI)M uprawnienie Modyfikacja z dziedziczeniem
icacls C:\dane /inheritance:d odlaczenie dziedziczeniaPułapka na pewny punkt: usermod -G bez litery -a nadpisuje całą
listę grup dodatkowych użytkownika, więc wyrzuci go ze wszystkich pozostałych.
Do dopisania zawsze usermod -aG.
Uprawnienia nadaje się użytkownikom i grupom na zakładce „Zabezpieczenia". Poziomy podstawowe, od najsłabszego: Odczyt, Zapis, Wyświetlanie zawartości folderu, Odczyt i wykonanie, Modyfikacja, Pełna kontrola (pozwala też zmieniać uprawnienia i przejmować własność).
- Dziedziczenie — obiekt podrzędny domyślnie przejmuje uprawnienia folderu nadrzędnego; można je odłączyć, kopiując lub usuwając odziedziczone wpisy.
- Uprawnienia się sumują — użytkownik w dwóch grupach dostaje sumę uprawnień obu.
- Odmowa jest silniejsza od zezwolenia. Jeśli grupa „Pracownicy" ma Odczyt, a grupa „Praktykanci" jawną Odmowę odczytu, członek obu grup nic nie odczyta.
- Uprawnienie jawne bije odziedziczone — jawne Zezwalaj na pliku przeważy nad odziedziczoną Odmową z folderu wyżej.
- Kopiowanie kontra przenoszenie: przeniesienie w obrębie tej samej partycji NTFS zachowuje uprawnienia; kopiowanie i przeniesienie na inną partycję oznacza dziedziczenie z folderu docelowego.
- Udział sieciowy a NTFS: z sieci obowiązuje część wspólna obu zestawów — wygrywa bardziej restrykcyjne. Lokalnie uprawnienia udziału nie działają.
7
Rejestr, usługi i monitorowanie wydajności
Rejestr to hierarchiczna baza ustawień Windows — odpowiednik plików
konfiguracyjnych z katalogu /etc w Linuksie.
Egzamin pyta głównie o nazwy gałęzi i o to, co w której siedzi.
| Gałąź | Skrót | Zawartość |
|---|---|---|
| HKEY_LOCAL_MACHINE | HKLM | ustawienia całego komputera: sprzęt, sterowniki, oprogramowanie, usługi |
| HKEY_CURRENT_USER | HKCU | ustawienia aktualnie zalogowanego użytkownika: pulpit, motyw, preferencje aplikacji |
| HKEY_USERS | HKU | profile wszystkich załadowanych kont; HKCU to podgałąź aktualnego profilu |
| HKEY_CLASSES_ROOT | HKCR | skojarzenia rozszerzeń plików z programami i rejestracja komponentów COM |
| HKEY_CURRENT_CONFIG | HKCC | bieżący profil sprzętowy używany przy starcie systemu |
Edytor uruchamiasz poleceniem regedit.
Typy wartości: REG_SZ (tekst), REG_DWORD
(liczba 32-bitowa), REG_BINARY (dane binarne),
REG_MULTI_SZ (lista ciągów), REG_EXPAND_SZ
(tekst ze zmiennymi środowiskowymi). Przed każdą zmianą robisz eksport gałęzi
do pliku .reg —
to jedyna szybka droga powrotu.
- Usługa to program działający w tle, bez interfejsu, startujący zwykle przed zalogowaniem użytkownika (klient DHCP, spooler wydruku).
- Konsola:
services.msc. Typy uruchamiania: Automatyczny, Automatyczny (opóźniony start), Ręczny, Wyłączony. - Z wiersza poleceń:
sc query,sc config,net start,net stop. - Autostart aplikacji użytkownika kontrolujesz w Menedżerze zadań i w
msconfig.
- Usługi nazywają się demonami i mają w nazwie końcówkę
.service. systemctl status ssh— stan usługi.systemctl start / stop / restart— sterowanie teraz.systemctl enable / disable— autostart przy rozruchu. Start nie oznacza enable.journalctl -u ssh -n 50— 50 ostatnich wpisów dziennika usługi.- Konfiguracja leży w plikach tekstowych w
/etc, logi w/var/log.
| Narzędzie Windows | Do czego | Odpowiednik w Linuksie |
|---|---|---|
| taskmgr | Menedżer zadań: obciążenie CPU, RAM i dysku, lista procesów | top, htop |
| resmon | Monitor zasobów: który proces obciąża dysk lub sieć | iotop, vmstat, iostat |
| perfmon | Monitor wydajności: liczniki i zbieranie danych w czasie, raporty | sar, glances |
| eventvwr | Podgląd zdarzeń: dzienniki systemu i zabezpieczeń — pierwsze miejsce po awarii | journalctl, dmesg |
| msconfig | Konfiguracja systemu: rozruch, tryb diagnostyczny | systemd-analyze blame |
Objaw a przyczyna: stale 100% obciążenia dysku przy niskim
CPU wskazuje na wolny nośnik albo intensywne stronicowanie przy zbyt małej
ilości RAM-u — w Linuksie sprawdzisz to przez free -h,
rosnąca kolumna swap oznacza brak pamięci fizycznej. Wartość
load average z polecenia uptime porównujesz
z liczbą rdzeni: wynik 4,0 na czterordzeniowym procesorze to pełne obciążenie.
8
Kopie zapasowe
Trzy rodzaje kopii różnią się jednym: tym, od którego momentu liczą zmiany. Kopia przyrostowa archiwizuje zmiany od ostatniej dowolnej kopii, a różnicowa od ostatniej pełnej. Z tej jednej różnicy wynika wszystko pozostałe.
Kopiuje wszystkie wskazane dane. Najdłuższy czas tworzenia i największe zapotrzebowanie na miejsce, ale odtworzenie jest natychmiastowe — potrzebny jest tylko jeden zestaw nośników.
Kopiuje tylko to, co zmieniło się od ostatniej kopii dowolnego typu. Najkrótszy czas tworzenia i najmniej miejsca, ale odtwarzanie jest najdłuższe: pełna plus wszystkie przyrostowe po kolei.
Kopiuje wszystko, co zmieniło się od ostatniej kopii pełnej. Z dnia na dzień rośnie, ale odtwarzanie wymaga tylko dwóch zestawów: pełnej i najnowszej różnicowej.
Firma robi kopię pełną w niedzielę, a od poniedziałku do
piątku kopie codzienne. Każdego dnia roboczego przybywa 2 GB nowych danych.
Awaria następuje w piątek po południu, po wykonaniu kopii
czwartkowej.
Wariant przyrostowy: poniedziałek 2 GB, wtorek 2 GB, środa
2 GB, czwartek 2 GB — każda kopia obejmuje wyłącznie jeden dzień zmian.
Łącznie po pełnej dochodzi 8 GB. Odtworzenie wymaga
5 zestawów: kopii pełnej z niedzieli i czterech
przyrostowych po kolei. Utrata którejkolwiek z nich rozrywa łańcuch
i dane od tego dnia przepadają.
Wariant różnicowy: poniedziałek 2 GB, wtorek 4 GB, środa
6 GB, czwartek 8 GB — każda kopia zawiera całość zmian od niedzieli.
Zajmują razem 20 GB, czyli znacznie więcej. Za to odtworzenie wymaga
2 zestawów: pełnej z niedzieli i różnicowej z czwartku.
Wniosek do zapamiętania: przyrostowa — szybki zapis, wolne i ryzykowne odtwarzanie; różnicowa — wolniejszy zapis i więcej miejsca, za to szybkie i pewne odtwarzanie. W obu przypadkach bez kopii pełnej nie odtworzysz niczego.
- Zasada 3-2-1 — trzy kopie danych, na dwóch rodzajach nośników, z czego jedna poza budynkiem.
- Macierz RAID to nie kopia zapasowa. RAID 1 powieli skasowany plik na oba dyski. Chroni przed awarią sprzętu, nie przed błędem człowieka.
- Atrybut archiwalny — znacznik ustawiany przy modyfikacji pliku. Kopia pełna i przyrostowa go zerują, różnicowa zostawia — dlatego różnicowa co raz zbiera wszystko od pełnej.
- Test odtwarzania — kopia, której nigdy nie odtworzono, jest tylko założeniem.
- Narzędzia: w Windows Historia plików, kopia zapasowa obrazu systemu i punkty przywracania; w Linuksie
rsync,tar,dddo obrazów całych dysków. - Punkt przywracania cofa ustawienia, rejestr i sterowniki, ale nie odzyskuje usuniętych dokumentów.
- Mylenie limitu pliku z limitem partycji w FAT32. Plik do 4 GB, partycja do 2 TB. Pytanie o film 6 GB na pendrive dotyczy zawsze limitu pliku — rozwiązaniem jest formatowanie w NTFS lub exFAT.
- „4 partycje podstawowe plus rozszerzona". W MBR wpisów jest łącznie cztery, więc rozszerzona zajmuje jeden z nich. Maksymalny układ to 3 podstawowe + 1 rozszerzona.
- Mylenie przyrostowej z różnicową. Przyrostowa liczy od ostatniej dowolnej kopii, różnicowa od ostatniej pełnej. Najszybsze tworzenie ma przyrostowa, najszybsze odtwarzanie — różnicowa.
- Traktowanie open source jak synonimu darmowego. To dwie niezależne cechy: dostęp do kodu i cena. Podobnie licencja OEM — jest związana z konkretną maszyną, przenieść na nowy komputer można wyłącznie wersję BOX.
- Podawanie chmod 777 jako naprawy problemu z dostępem. To otwarcie pliku dla wszystkich. Prawidłowa odpowiedź nadaje minimalne potrzebne uprawnienia, np. 750 albo 644.
- Mylenie systemctl start z systemctl enable. Pierwsze uruchamia usługę teraz, drugie sprawia, że wystartuje po ponownym uruchomieniu komputera.
- Uznawanie macierzy RAID za kopię zapasową. RAID chroni przed awarią dysku, nie przed skasowaniem pliku czy szyfrowaniem danych przez złośliwe oprogramowanie.
Systemy operacyjne wchodzą do głowy dopiero wtedy, gdy przeliczysz kilka zestawów uprawnień i rozpiszesz harmonogram kopii bez zaglądania do tabeli. Rozwiąż test z tego działu i zobacz, gdzie jeszcze masz luki.