Prawo, Etyka i Bezpieczeństwo Sieciowe
Licencje oprogramowania, prawa autorskie, kryptografia (szyfrowanie asymetryczne) oraz rozpoznawanie złośliwego oprogramowania (Malware i Phishing).
Wstęp: Cyfrowy świat ma swoje zasady
Choć informatyka kojarzy się głównie z pisaniem kodu i obliczeniami, arkusz maturalny zawsze zawiera pytania sprawdzające Twoją wiedzę o funkcjonowaniu w cyfrowym społeczeństwie. Nie musisz być prawnikiem, ale musisz bezbłędnie odróżniać licencję Freeware od Open Source, wiedzieć, dlaczego szyfrowanie asymetryczne zrewolucjonizowało Internet, oraz jak rozpoznać atak typu Phishing. To kopalnia darmowych punktów, o ile znasz definicje!
📋 Spis treści
Prawo i Własność Intelektualna
1
Osobiste i Majątkowe Prawa Autorskie
Tworząc program komputerowy lub grafikę, automatycznie nabywasz do nich prawa. W polskim systemie prawnym dzielimy je na dwie kategorie, które na maturze często trzeba do siebie dopasować.
Chronią "więź twórcy z dziełem". Są niezbywalne (nie można ich sprzedać) i nigdy nie wygasają.
- Prawo do oznaczania utworu swoim nazwiskiem (autorstwa).
- Prawo do nienaruszalności treści i formy utworu.
- Prawo do decydowania o pierwszym udostępnieniu.
Prawo do zarabiania na utworze. Można je sprzedać, przekazać lub odziedziczyć.
- Wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim.
- Prawo do wynagrodzenia za korzystanie z utworu.
- Wygasają: Zazwyczaj po 70 latach od śmierci twórcy (przechodzą wtedy do Domeny Publicznej).
Dozwolony Użytek Osobisty: Prawo pozwala Ci na pobieranie i kopiowanie utworów (np. muzyki, filmów) na własny, prywatny użytek (dla rodziny i znajomych) bez zgody autora. UWAGA: To prawo NIE dotyczy programów komputerowych i gier!
2
Licencje Oprogramowania
Licencja to umowa między autorem oprogramowania a użytkownikiem, określająca warunki korzystania z aplikacji. CKE wymaga rozróżniania ich głównych typów.
Oprogramowanie w pełni darmowe, ale z zamkniętym kodem źródłowym. Możesz go używać i udostępniać, ale nie możesz go modyfikować ani sprzedawać pod własnym nazwiskiem. Często darmowe tylko do użytku domowego (niekomercyjnego).
Wersja próbna. Oprogramowanie udostępniane za darmo, ale tylko na określony czas (np. 30 dni) lub z ograniczonymi funkcjami. Po tym czasie należy wykupić licencję (komercyjną), usunąć program lub zignorować tzw. "nag screeny".
Otwarte oprogramowanie (np. system Linux). Kod źródłowy jest dostępny dla każdego. Możesz go modyfikować i rozprowadzać dalej. Licencja GNU GPL wymaga jednak, by zmodyfikowany przez Ciebie program również był udostępniony za darmo (copyleft).
Program darmowy, ale w zamian za to wyświetla reklamy (banery, okienka pop-up). Autor zarabia nie na sprzedaży licencji, lecz na wyświetlanych użytkownikowi treściach marketingowych.
Oprogramowanie, z którego twórca dobrowolnie zrezygnował z majątkowych praw autorskich, lub te prawa wygasły. Z programem można zrobić absolutnie wszystko – łącznie ze sprzedażą pod własnym szyldem.
3
Kryptografia: Szyfrowanie Asymetryczne
Jak przesyłać poufne dane przez Internet tak, żeby nikt ich nie podsłuchał? Zrozumienie mechanizmu działania kluczy kryptograficznych to jedno z ulubionych zagadnień na maturze CKE.
[Image of symmetric vs asymmetric encryption diagram]
Do zaszyfrowania wiadomości i jej rozszyfrowania używa się tego samego, tajnego klucza.
Przykład: Zwykłe hasło do pliku ZIP lub stary szyfr Cezara.
Problem: Jak bezpiecznie przekazać ten tajny klucz odbiorcy przez niezabezpieczony Internet? Jeśli haker przechwyci klucz, przeczyta wszystko.
Rewolucja w bezpieczeństwie. Każdy użytkownik ma parę kluczy: Publiczny i Prywatny.
- Klucz Publiczny: Rozdajesz go każdemu. Służy on tylko do ZASZYFROWANIA wiadomości, żeby móc wysłać ją do Ciebie.
- Klucz Prywatny: Znasz go tylko Ty. Tylko ten klucz potrafi ODSZYFROWAĆ to, co zostało zaszyfrowane Twoim kluczem publicznym.
Zastanawiałeś się kiedyś, jak udowodnić, że dokument pochodzi od Ciebie? Używa się szyfrowania asymetrycznego... ale na odwrót!
Jeśli "zaszyfrujesz" (podpiszesz) dokument swoim tajnym Kluczem Prywatnym, to każdy na świecie może go odszyfrować Twoim dostępnym ogólnie Kluczem Publicznym. Skoro tylko Twój klucz publiczny pasuje, to znaczy, że nikt inny oprócz Ciebie (posiadacza klucza prywatnego) nie mógł tego dokumentu stworzyć. To gwarantuje tzw. niezaprzeczalność.
4
Złośliwe oprogramowanie (Malware)
Wirus to potoczne określenie na złośliwe programy, ale informatyk powinien odróżniać jego podtypy. Każdy z nich ma inny mechanizm działania i sposób infekowania maszyny.
Program, który potrzebuje nosiciela (innego pliku wykonywalnego, np. .exe), aby przetrwać. Modyfikuje kod innych programów. Uruchamia się dopiero wtedy, gdy użytkownik nieświadomie włączy zainfekowany plik.
Działa samodzielnie (nie potrzebuje nosiciela ani interakcji użytkownika). Wykorzystuje luki w systemach i samoczynnie powiela się w sieci, zapychając jej przepustowość (pasmo).
Podszywa się pod użyteczną aplikację (np. nową grę lub darmowy program antywirusowy). Po zainstalowaniu przez użytkownika tworzy tzw. "tylną furtkę" (backdoor), pozwalając hakerowi na przejęcie kontroli nad komputerem. Nie powiela się sam.
Najgroźniejszy rodzaj współczesnego złośliwego oprogramowania. Po zainfekowaniu komputera szyfruje wszystkie pliki użytkownika zaawansowanym algorytmem. Haker żąda okupu (ang. ransom) za przesłanie klucza deszyfrującego.
5
Ataki w Sieci (Phishing, DDoS)
Najsłabszym ogniwem zabezpieczeń zazwyczaj nie jest algorytm kryptograficzny, lecz człowiek. Dlatego cyberprzestępcy celują często w techniki socjotechniczne.
- Phishing: Wyłudzanie danych (np. haseł, numerów kart kredytowych) poprzez podszywanie się pod godną zaufania instytucję. Przykład: Fałszywy e-mail od banku proszący o pilne zalogowanie się z podanego w wiadomości linku.
- DDoS (Distributed Denial of Service): Odmowa dostępu do usługi. Atak polegający na tym, że tysiące zainfekowanych komputerów (tzw. botnet) jednocześnie wysyła fałszywe zapytania do jednego serwera WWW, doprowadzając do jego przeciążenia i "upadku".
- SQL Injection: Metoda ataku na bazy danych polegająca na wstrzyknięciu złośliwego kodu SQL (np.
OR 1=1) do pola formularza na stronie internetowej w celu nieautoryzowanego uzyskania dostępu lub kradzieży danych. - Sniffing: Bierny podsłuch w sieci komputerowej. Napastnik przechwytuje pakiety danych przesyłane (często nieszyfrowane) przez sieć LAN lub publiczne Wi-Fi, analizując ich zawartość (np. hasła wpisywane przez HTTP).
6
Funkcje skrótu i podpis elektroniczny
Szyfrowanie służy do ukrywania treści. Funkcja skrótu robi coś innego i równie ważnego: pozwala sprawdzić, czy plik albo hasło nie zostały zmienione — bez przechowywania oryginału.
- Jednokierunkowość. Ze skrótu nie da się odtworzyć oryginału. To nie jest szyfrowanie — tu w ogóle nie ma „odszyfrowania”.
- Stała długość. Skrót jednego zdania i skrót filmu w rozdzielczości 4K mają dokładnie tyle samo znaków.
- Efekt lawinowy. Zmiana jednego znaku w pliku zmienia cały skrót nie do poznania. Dlatego suma kontrolna wykrywa nawet najdrobniejszą modyfikację.
Stąd dwa praktyczne zastosowania, o które pytają arkusze: weryfikacja pobranego pliku (porównujesz skrót podany przez wydawcę ze skrótem swojego pliku) oraz przechowywanie haseł — serwis nie trzyma twojego hasła, tylko jego skrót, więc po wycieku bazy hasła nie są od razu jawne. Algorytmy MD5 i SHA-1 uchodzą dziś za złamane; aktualnym standardem jest rodzina SHA-2.
Przy szyfrowaniu wiadomości używasz klucza publicznego odbiorcy, a odbiorca odczytuje ją swoim kluczem prywatnym. Przy podpisie kolejność jest odwrotna: nadawca szyfruje skrót dokumentu swoim kluczem prywatnym, a każdy może to sprawdzić jego kluczem publicznym.
Ta zamiana ról daje trzy rzeczy naraz: pewność, kto jest autorem, pewność, że treść nie została zmieniona, oraz niemożność wyparcia się podpisu. Czego nie daje — poufności, bo podpisany dokument nadal jest czytelny dla wszystkich. To najczęstsza pomyłka w pytaniach testowych.
Tożsamość właściciela klucza publicznego potwierdza certyfikat wystawiony przez zaufany urząd certyfikacji. Kłódka przy adresie strony oznacza dokładnie tyle: połączenie jest szyfrowane, a certyfikat ważny. Nie oznacza, że strona jest uczciwa — przestępcy też mają certyfikaty.
7
Dane osobowe, dozwolony użytek i higiena pracy
- Długość hasła przed skomplikowaniem. Czterowyrazowa fraza jest trudniejsza do złamania niż ośmioznakowy ciąg ze znakami specjalnymi — i łatwiejsza do zapamiętania. Najważniejsze, żeby hasło było inne w każdym serwisie.
- Uwierzytelnianie dwuskładnikowe. Nawet znane hasło nie wystarczy napastnikowi, jeśli drugi składnik jest w telefonie. To najskuteczniejsza pojedyncza zmiana, jaką można wprowadzić.
- Kopie zapasowe w zasadzie 3-2-1: trzy kopie danych, na dwóch różnych nośnikach, jedna poza budynkiem. To gotowa odpowiedź na pytanie o ochronę przed oprogramowaniem szyfrującym dane dla okupu — kopia podłączona na stałe zostanie zaszyfrowana razem z oryginałem.
- Aktualizacje. Większość udanych ataków wykorzystuje luki załatane miesiące wcześniej.
Teraz już wiesz, dlaczego klucz asymetryczny ma dwie części i na czym polega licencja GNU GPL. Sprawdź swoją wiedzę w naszym quizie – udowodnij, że nie nabierzesz się na podchwytliwe pytania z cyberbezpieczeństwa.
Porównanie obu egzaminów: forma, materiał, czas przygotowania i test decyzyjny na dziesięć pytań.
Korepetycje z informatyki
Zdajesz maturę rozszerzoną z informatyki?
Prowadzimy indywidualne przygotowanie do matury z informatyki — algorytmy, Python i C++, bazy danych i arkusz kalkulacyjny. Zajęcia online, na arkuszach CKE. Zobacz program i cennik.
Zobacz korepetycje z informatykiUczysz się w technikum informatycznym? Prowadzimy też przygotowanie do kwalifikacji INF.02, INF.03 i INF.04. Zobacz egzaminy zawodowe →