Bezpieczeństwo i higiena pracy
Przepisy przeciwpożarowe, ochrona przed ESD (wyładowaniami elektrostatycznymi), ergonomia stanowiska pracy z komputerem.
Wstęp: dział, w którym punkty leżą na ziemi
BHP wygląda na dział „do przeczytania w pociągu" i dlatego uczniowie tracą tu najgłupsze punkty. Egzamin nie pyta, czy bezpieczeństwo jest ważne. Pyta, jaką gaśnicą wolno gasić serwer pod napięciem, o ile centymetrów od oczu ma stać monitor, ile trwa przerwa po godzinie pracy przy ekranie, jaki kształt i kolor ma znak nakazu oraz co robisz w pierwszej kolejności przy porażeniu prądem. To są pytania o konkretne liczby, kolory i kolejności — wszystkie da się nauczyć w jeden wieczór, a potem odzyskać z nich kilka pewnych punktów.
📋 Spis treści
Człowiek przy stanowisku
1
Ergonomia stanowiska komputerowego
Typowe zadanie brzmi: „na rysunku przedstawiono stanowisko pracy — wskaż błąd ergonomiczny" albo „podaj zalecaną odległość oczu od monitora". Odpowiedzi są liczbowe, więc trzeba je znać z pamięci. Zapamiętaj trzy dziewięćdziesiątki (łokcie, biodra, kolana) i jedną odległość (50–70 cm), a resztę wyprowadzisz.
- Odległość oczu od ekranu: 40–75 cm, praktycznie 50–70 cm dla typowego monitora 22–24 cali. Im większa przekątna, tym dalej.
- Wysokość: górna krawędź ekranu na wysokości oczu lub nieco poniżej — nigdy powyżej. Środek ekranu leży wtedy około 15–20 stopni poniżej poziomej linii wzroku.
- Ustawienie: na wprost użytkownika, bez skręcania szyi. Ekran lekko odchylony do tyłu, tak by linia patrzenia padała prostopadle.
- Parametry obrazu: matryca minimum 60 Hz (przy dawnych CRT wymagano co najmniej 75–85 Hz, bo migotały), jasność i kontrast dopasowane do oświetlenia pomieszczenia.
- Kąty w stawach: łokcie około 90 stopni (dopuszczalne 90–110), biodra około 90–110, kolana około 90. Przedramiona równolegle do podłogi.
- Stopy płasko na podłodze; jeśli nie sięgają — podnóżek. Nie wolno pracować z nogami zwisającymi.
- Krzesło: obrotowe, na podstawie pięcioramiennej z kółkami, z regulacją wysokości siedziska i regulowanym oparciem podpierającym odcinek lędźwiowy.
- Wysokość blatu około 70–75 cm; blat matowy, jasny, bez połysku odbijającego światło.
- Klawiatura co najmniej 10 cm od krawędzi biurka — ten pas służy do oparcia nadgarstków.
- Natężenie oświetlenia na stanowisku biurowym z monitorem: rzędu 300–500 lx. Za ciemno męczy wzrok tak samo jak za jasno.
- Monitor bokiem do okna — linia wzroku równoległa do płaszczyzny okna. Monitor tyłem do okna daje odblaski na ekranie, monitor przodem do okna oślepia użytkownika silnym kontrastem za ekranem.
- Żaluzje lub rolety na oknach jako regulacja światła dziennego; oprawy sufitowe z rastrem, żeby nie odbijały się w ekranie.
- Bez punktowych źródeł świecących prosto w ekran lub prosto w oczy. Lampka biurkowa oświetla dokumenty, nie monitor.
- Równomierność jest ważniejsza niż moc: duża różnica jasności między ekranem a otoczeniem zmusza źrenice do ciągłej adaptacji.
Pracownikowi obsługującemu monitor ekranowy przez co najmniej połowę dobowego wymiaru czasu pracy przysługuje co najmniej 5-minutowa przerwa po każdej godzinie pracy przy monitorze, wliczana do czasu pracy. Alternatywą przewidzianą w przepisach jest łączenie pracy przy ekranie z innymi zadaniami, tak by nie obciążać wzroku w sposób ciągły.
Pracodawca zapewnia też profilaktyczne badania okulistyczne, a przy stwierdzonej potrzebie — okulary lub soczewki korygujące do pracy przy monitorze.
Do samodzielnego stosowania warto znać regułę 20-20-20: co 20 minut oderwij wzrok na 20 sekund i popatrz na obiekt oddalony o około 6 metrów (20 stóp). To rozluźnia mięsień rzęskowy, który przy patrzeniu w bliski ekran pozostaje stale napięty.
2
Zagrożenia zdrowotne pracy przy komputerze
Egzamin lubi zestaw „dolegliwość — przyczyna — profilaktyka". Wystarczy rozumieć, że wszystkie te schorzenia biorą się z jednego: z długiego utrzymywania tej samej, napiętej pozycji.
Zespół widzenia komputerowego: pieczenie i suchość oczu, łzawienie, zaczerwienienie, ból głowy, chwilowe zamglenie obrazu. Mechanizm jest podwójny — mięsień odpowiedzialny za akomodację nie odpoczywa, a częstotliwość mrugania spada nawet kilkukrotnie, więc film łzowy paruje. Profilaktyka: reguła 20-20-20, świadome mruganie, właściwa odległość i jasność ekranu, badania okulistyczne.
Bóle odcinka szyjnego (pochylona do przodu głowa, monitor za nisko) i lędźwiowego (brak podparcia, garbienie się). Długotrwałe skutki to wady postawy i zmiany zwyrodnieniowe krążków międzykręgowych. Profilaktyka: regulowane krzesło z podparciem lędźwiowym, monitor na właściwej wysokości, wstawanie i rozciąganie w każdej przerwie.
Zespół cieśni nadgarstka to ucisk nerwu pośrodkowego w kanale nadgarstka. Objawy: mrowienie, drętwienie i ból kciuka, palca wskazującego i środkowego, nasilające się w nocy, osłabienie chwytu. Przyczyna przy komputerze: wielogodzinne pisanie z nadgarstkiem zgiętym ku górze i podpartym na krawędzi biurka. Profilaktyka: podkładka żelowa pod nadgarstki, płaska lub ujemnie pochylona klawiatura, mysz w linii przedramienia, przerwy i ćwiczenia dłoni.
Stres, presja czasu przy awariach, ciągła dostępność, monotonia zadań i przeciążenie informacyjne. Skutki: rozdrażnienie, problemy ze snem, spadek koncentracji, wypalenie zawodowe. Profilaktyka: realny podział zadań, przerwy, wyraźna granica między pracą a czasem wolnym, higiena snu. W dokumentacji BHP ujmuje się to jako czynniki psychofizyczne.
- Hałas — serwerownia potrafi być głośna. Przy dłuższej pracy stosuje się ochronniki słuchu, a samo pomieszczenie oddziela się od stanowisk biurowych.
- Pył i toner — proszek tonera to drobny pył wdychany do płuc; przy wymianie i czyszczeniu drukarek laserowych używa się rękawic, a rozsypany toner zbiera się odkurzaczem z filtrem HEPA, nie zwykłym.
- Skaleczenia — ostre krawędzie blach w obudowach; przy składaniu zestawów praca w rękawicach albo z uwagą na krawędzie.
- Gorące elementy — radiatory, zasilacze i laptopy po pracy są gorące; przed demontażem trzeba odczekać.
- Praca na wysokości — układanie okablowania w korytach i sufitach podwieszanych wymaga stabilnej drabiny, nigdy krzesła obrotowego.
3
ESD — ochrona przed elektrycznością statyczną
ESD (Electrostatic Discharge, wyładowanie elektrostatyczne) to najczęstsza przyczyna „niewyjaśnionych" uszkodzeń podzespołów w serwisie. Egzamin pyta o dwie rzeczy: jak powstaje ładunek i czym się przed nim chroni.
Mechanizm nazywa się tryboelektryzacją: gdy dwa różne materiały izolacyjne stykają się i rozdzielają (tarcie), elektrony przechodzą z jednego na drugi. Jeden materiał zostaje z nadmiarem elektronów (ładunek ujemny), drugi z niedomiarem (dodatni). Ponieważ izolator nie odprowadza ładunku, ten utrzymuje się na powierzchni, a potencjał narasta.
- Przejście przez pokój po wykładzinie dywanowej może naładować człowieka do poziomu rzędu kilkunastu kilowoltów przy suchym powietrzu.
- Zdjęcie polarowej bluzy, wstanie z fotela, rozwinięcie folii bąbelkowej — każda z tych czynności generuje ładunek.
- Wilgotność powietrza jest kluczowa: przy 40–60% wilgotności względnej cienka warstwa wilgoci na powierzchniach odprowadza ładunek. Przy 10–20% (zima, ogrzewanie) potencjały są kilkanaście razy wyższe.
Człowiek odczuwa wyładowanie dopiero od około 2000–3000 V, a widzi iskrę od mniej więcej 5000 V. Tymczasem współczesne układy scalone technologii CMOS mogą zostać trwale uszkodzone już przy kilkudziesięciu do kilkuset woltów.
Powód jest w budowie tranzystora. Bramka tranzystora MOS jest oddzielona od kanału warstwą tlenku krzemu o grubości rzędu pojedynczych nanometrów. Napięcie kilkuset woltów na tak cienkiej warstwie daje ogromne natężenie pola elektrycznego — izolator zostaje przebity i powstaje trwałe zwarcie. Dodatkowo prąd wyładowania (rzędu amperów przez ułamek mikrosekundy) potrafi stopić ścieżkę metalizacji wewnątrz układu.
Najgorszy scenariusz to uszkodzenie utajone: układ po wyładowaniu nadal działa, ale ma osłabioną strukturę. Padnie za tydzień albo za trzy miesiące, u klienta, bez żadnego widocznego powodu. Dlatego zasada brzmi: zabezpieczamy się zawsze, a nie tylko wtedy, gdy „poczuliśmy prąd".
- Opaska antystatyczna na nadgarstek — przewodząca opaska połączona przewodem z punktem uziemienia. Zawiera rezystor szeregowy około 1 MΩ, który powoli odprowadza ładunek statyczny, a jednocześnie ogranicza prąd, gdyby technik dotknął napięcia sieciowego.
- Mata antystatyczna na blacie — powierzchnia rozpraszająca ładunek, także uziemiona przez rezystor. Na niej kładzie się demontowane podzespoły.
- Obuwie i odzież ESD oraz podłoga przewodząca w profesjonalnych serwisach.
- Jonizator powietrza — neutralizuje ładunek na elementach, których nie da się uziemić (obudowy z tworzywa).
- Nawilżacz utrzymujący wilgotność w okolicach 45–55%.
- Srebrno-szare torebki ekranujące — mają metalizowaną warstwę tworzącą klatkę Faradaya. To jedyne opakowanie chroniące zawartość przed wyładowaniem z zewnątrz. W nich sprzedawane są płyty główne i karty rozszerzeń.
- Różowe folie i torebki rozpraszające — nie ekranują, tylko same się nie elektryzują i powoli odprowadzają ładunek. Nadają się na materiał wypełniający.
- Czarne pojemniki przewodzące — sztywne pudełka i maty transportowe o niskiej rezystancji.
- Zwykła folia bąbelkowa i styropian są zakazane — silnie elektryzują się przy każdym ruchu.
- Wyłącz komputer, odłącz kabel zasilający, w laptopie wyjmij baterię (jeśli jest wyjmowana).
- Załóż opaskę antystatyczną i podłącz ją do punktu uziemienia — maty ESD albo metalowej, uziemionej części stanowiska. Podpięcie opaski do niczego nie chroni.
- Pracuj na macie antystatycznej, na twardym, niedywanowym podłożu.
- Podzespoły chwytaj za krawędzie — nie dotykaj styków złącz krawędziowych, nóżek procesora ani odsłoniętych ścieżek.
- Nowy podzespół wyjmuj z torebki ekranującej dopiero w momencie montażu; stary wkładaj do torebki od razu po demontażu.
- Nie kładź kart i modułów pamięci na obudowie monitora, na dywanie ani na styropianie.
Wyjątek, o który egzamin lubi zapytać: opaski antystatycznej nie zakłada się przy pracy z zasilaczem i monitorem CRT. Te urządzenia zawierają kondensatory magazynujące wysokie napięcie, a opaska tworzy stałą drogę prądu przez ciało do ziemi, co zwiększa ryzyko porażenia. Zasilaczy i kineskopów po prostu się nie otwiera.
4
Bezpieczeństwo elektryczne i zasilanie awaryjne
Sieć w Polsce to 230 V napięcia przemiennego o częstotliwości 50 Hz. Dla człowieka groźne jest natężenie prądu, nie samo napięcie — a już kilkadziesiąt miliamperów płynących przez klatkę piersiową może wywołać migotanie komór.
- Zamknij system, wyłącz przełącznik na zasilaczu (pozycja 0) i wyjmij wtyczkę z gniazda. Samo wyłączenie systemu nie odcina napięcia — na płycie stale jest linia czuwania 5 V.
- Po odłączeniu przytrzymaj przycisk zasilania kilka sekund, żeby rozładować kondensatory na płycie głównej.
- W laptopie odłącz zasilacz i wyjmij baterię; w konstrukcjach z baterią wewnętrzną odłącz jej wtyczkę od płyty.
- Pracuj suchymi rękami, w suchym pomieszczeniu, bez metalowej biżuterii na dłoniach i nadgarstkach.
- Używaj narzędzi z izolowanymi rękojeściami.
- Zasilacz ATX — kondensatory po stronie pierwotnej utrzymują ładunek o napięciu rzędu setek woltów jeszcze długo po odłączeniu z gniazda. Zasilacza się nie naprawia, tylko wymienia.
- Monitor CRT — układ wysokiego napięcia zasila anodę kineskopu napięciem rzędu kilkunastu do ponad 25 kV. Kineskop wraz z warstwami przewodzącymi działa jak kondensator i trzyma ładunek nawet po tygodniach. Serwis wyłącznie przez osobę z odpowiednimi uprawnieniami.
- Zasilacz laptopa, lampa podświetlenia starych matryc, drukarka laserowa pod napięciem — te same zasady.
- Prace przy instalacji elektrycznej budynku wykonuje wyłącznie osoba z uprawnieniami SEP.
- Przewód ochronny PE i gniazdo ze stykiem ochronnym to podstawa ochrony przeciwporażeniowej: przy zwarciu do obudowy prąd popłynie do ziemi i zadziała zabezpieczenie, zamiast czekać, aż ktoś dotknie obudowy.
- Wyłącznik różnicowoprądowy (RCD) porównuje prąd wpływający i wypływający. Gdy różnica przekroczy próg (typowo 30 mA), odcina obwód w ułamku sekundy. Ratuje życie przy dotknięciu przewodu fazowego.
- Wyłącznik nadprądowy chroni instalację przed zwarciem i przeciążeniem, ale nie chroni człowieka — to dwa różne urządzenia.
- Listwa przeciwprzepięciowa zawiera warystor, który przy przepięciu (np. po wyładowaniu atmosferycznym) gwałtownie zmniejsza rezystancję i przejmuje energię impulsu. Zwykła listwa z wyłącznikiem to tylko przedłużacz — nie chroni przed niczym.
- Listwa ma ograniczoną żywotność: warystor zużywa się po serii przepięć. Listwy nie łączy się w kaskadę i nie podpina się do niej urządzeń dużej mocy (czajnik, grzejnik, odkurzacz).
| Typ | Zasada działania | Czas przełączenia | Zastosowanie |
|---|---|---|---|
| Offline (standby) | Odbiornik zasilany prosto z sieci; przy zaniku napięcia przekaźnik przełącza na przetwornicę z akumulatora. Brak stabilizacji napięcia. | około 4–10 ms | domowy pecet, kasa fiskalna, rejestrator |
| Line-interactive | Jak offline, ale z automatyczną regulacją napięcia (AVR) na autotransformatorze — koryguje zaniki i skoki napięcia bez sięgania po akumulator. | około 2–6 ms | stacje robocze, małe serwery, sprzęt sieciowy |
| Online (double conversion) | Napięcie sieciowe jest stale prostowane do stałego i ponownie zamieniane na przemienne. Odbiornik zawsze pracuje z falownika, akumulator wisi na szynie stałej. | praktycznie 0 ms (brak przerwy) | serwerownie, macierze dyskowe, urządzenia krytyczne |
Dodatkowe funkcje, o które pyta egzamin: port USB lub RS-232 do komunikacji z komputerem i oprogramowanie wyłączające system przed wyczerpaniem akumulatora, gniazda z podtrzymaniem i osobne gniazda tylko z ochroną przepięciową, sygnalizacja dźwiękowa pracy z baterii.
Treść: Stanowisko składa się z komputera o poborze 250 W i monitora o poborze 30 W. Dobierz zasilacz awaryjny.
Rozwiązanie: Sumaryczna moc czynna wynosi 250 + 30 = 280 W. Moc UPS podaje się w woltoamperach, czyli w mocy pozornej. Przelicznik to współczynnik mocy (PF), podawany w danych UPS-a, typowo od 0,6 dla starszych modeli do 0,9 dla nowszych.
Dla PF = 0,6: 280 W ÷ 0,6 ≈ 467 VA. Doliczamy zapas około 20–30% na rozruch i przyszłą rozbudowę, więc wybieramy urządzenie 600–700 VA. Dla PF = 0,9 wystarczyłoby 280 ÷ 0,9 ≈ 311 VA, czyli model 400 VA — ale trzeba sprawdzić, czy jego moc czynna nie jest niższa niż 280 W.
Pułapka: UPS o mocy „600 VA" wcale nie udźwignie 600 W. Producent podaje zwykle obie liczby, np. 600 VA / 360 W — i to ta druga ogranicza, ile sprzętu podłączysz. Do UPS-a nigdy nie podłącza się drukarki laserowej: jej grzałka pobiera skokowo bardzo dużą moc i przeciąża urządzenie.
5
Ochrona przeciwpożarowa i klasy pożarów
Klasy pożarów to najbardziej „egzaminowalna" tabela w całym dziale. Litery A, B, C, D, F opisują rodzaj palącego się materiału — i z tego wynika, jakim środkiem wolno gasić.
| Klasa | Co się pali | Przykłady | Środek gaśniczy |
|---|---|---|---|
| A | Ciała stałe pochodzenia organicznego, palące się żarem | drewno, papier, karton, tkaniny, słoma, guma, tworzywa | woda, piana, proszek ABC |
| B | Ciecze palne i ciała stałe topiące się | benzyna, olej, nafta, alkohol, farby, lakiery, parafina, smoła | piana, proszek ABC lub BC, dwutlenek węgla |
| C | Gazy palne | propan-butan, metan, acetylen, wodór, gaz miejski | proszek ABC lub BC, dwutlenek węgla — najpierw odciąć dopływ gazu |
| D | Metale lekkie i ich stopy | magnez, sód, potas, lit, glin w postaci pyłu lub wiórów | wyłącznie specjalny proszek klasy D; woda i piana są zakazane |
| F | Tłuszcze i oleje jadalne w urządzeniach kuchennych | frytkownica, patelnia z olejem | gaśnica klasy F ze środkiem zmydlającym; woda powoduje gwałtowny wyrzut płonącego tłuszczu |
Palący się komputer, serwer, UPS czy szafa rack nie tworzą osobnej klasy pożaru — klasę wyznacza materiał, który się pali (najczęściej A i B). Napięcie jest natomiast dodatkowym zagrożeniem, które ogranicza wybór środka gaśniczego.
Właściwe środki: gaśnica śniegowa (dwutlenek węgla, oznaczenie GS) — zalecana, bo nie przewodzi prądu, nie zostawia osadu i nie niszczy elektroniki; ewentualnie gaśnica proszkowa (GP) z proszkiem ABC, dopuszczona do urządzeń pod napięciem, ale proszek zasypuje i praktycznie niszczy sprzęt. Producent podaje na gaśnicy dopuszczalne napięcie i minimalną odległość gaszenia — typowo do 1000 V z odległości co najmniej 1 m.
Czego nie wolno: wody i piany. Oba środki są elektrolitami i przewodzą prąd — strumień utworzyłby drogę porażenia prądem od urządzenia do osoby trzymającej gaśnicę. Woda dodatkowo natychmiast niszczy elektronikę.
Kolejność działania: jeśli tylko można — najpierw odłącz zasilanie (wyłącznik główny, przycisk przeciwpożarowy wyłącznika prądu). Po odcięciu napięcia pożar staje się zwykłym pożarem klasy A i wolno użyć wody.
Uwaga przy gaśnicy śniegowej: dysza i wylot osiągają temperaturę około minus 78 stopni Celsjusza — trzyma się ją wyłącznie za izolowany uchwyt, inaczej grożą odmrożenia. W małych, niewentylowanych pomieszczeniach dwutlenek węgla wypiera tlen, więc po ugaszeniu trzeba natychmiast wyjść i przewietrzyć.
- GP-6x ABC — gaśnica proszkowa, 6 kg proszku, do pożarów klas A, B i C.
- GS-5x — gaśnica śniegowa (dwutlenek węgla), 5 kg środka, klasa B i C, dopuszczona do urządzeń pod napięciem.
- GW / GWP — gaśnica wodna i wodno-pianowa, klasa A (GWP także B). Nie do urządzeń elektrycznych.
- Skuteczność gaśnicza w postaci 21A 113B C — liczba określa wielkość wzorcowego pożaru, który dana gaśnica ugasi. Większa liczba to skuteczniejsza gaśnica.
- Na etykiecie znajdziesz też piktogramy klas, dopuszczalne napięcie, minimalną odległość i datę przeglądu — przegląd wykonuje się co najmniej raz w roku.
- Drogi ewakuacyjne muszą być stale drożne — niczego się na nich nie składuje, drzwi otwierają się w kierunku wyjścia i nie wolno ich blokować ani zamykać na klucz w godzinach pracy.
- Oznakowanie zielonymi znakami ewakuacyjnymi plus oświetlenie awaryjne działające po zaniku zasilania.
- Instrukcja bezpieczeństwa pożarowego i plan ewakuacji wywieszone w widocznym miejscu; wyznaczone miejsce zbiórki na zewnątrz budynku.
- ROP — ręczny ostrzegacz pożarowy, czerwona skrzynka do wywołania alarmu.
- W razie pożaru: alarm, wyłączenie zasilania, ewakuacja, zgłoszenie pod 112 lub 998, gaszenie tylko małych zarzewi i tylko jeśli nie zagraża to życiu.
- Nie używa się wind podczas pożaru; poruszamy się nisko, bo dym i gorące gazy gromadzą się pod sufitem.
6
Znaki bezpieczeństwa: kształty i kolory
Znaki rozpoznaje się po dwóch cechach naraz — kształcie i kolorze tła. Zadanie egzaminacyjne zwykle pokazuje znak albo opisuje go słownie („trójkąt na żółtym tle") i każe podać grupę.
| Grupa | Kształt | Kolory | Znaczenie | Przykład |
|---|---|---|---|---|
| Zakazu | koło | białe tło, czerwona obwódka i czerwony ukośny pasek, czarny piktogram | zachowanie zabronione | zakaz palenia tytoniu, zakaz gaszenia wodą, zakaz używania telefonów |
| Nakazu | koło | niebieskie tło, biały piktogram | czynność obowiązkowa | nakaz stosowania ochrony oczu, nakaz odłączenia wtyczki, nakaz używania rękawic |
| Ostrzegawcze | trójkąt równoboczny | żółte tło, czarna obwódka i czarny piktogram | uwaga, istnieje zagrożenie | ostrzeżenie przed napięciem elektrycznym, przed promieniowaniem laserowym, przed substancją żrącą |
| Ewakuacyjne | prostokąt lub kwadrat | zielone tło, biały piktogram | droga i wyjście do bezpiecznego miejsca, sprzęt ratunkowy | wyjście ewakuacyjne, kierunek drogi ewakuacyjnej, apteczka, prysznic bezpieczeństwa |
| Ochrony ppoż. | prostokąt lub kwadrat | czerwone tło, biały piktogram | lokalizacja sprzętu przeciwpożarowego | gaśnica, hydrant wewnętrzny, ręczny ostrzegacz pożarowy, telefon alarmowy |
Skrót do zapamiętania: okrągły i czerwony to zakaz, okrągły i niebieski to nakaz, trójkąt i żółty to ostrzeżenie, prostokąt i zielony to ewakuacja, prostokąt i czerwony to sprzęt gaśniczy. Kolor czerwony pojawia się w dwóch grupach — rozstrzyga kształt.
7
Pierwsza pomoc przy porażeniu prądem
Zadanie prawie zawsze pyta o kolejność czynności. Odpowiedź „wezwać pogotowie" jako pierwszy krok jest błędna — najpierw odcinasz źródło, bo inaczej sam zostaniesz drugim poszkodowanym.
Zapewnij bezpieczeństwo sobie i odłącz źródło prądu. Wyłącz bezpiecznik lub wyłącznik główny, wyjmij wtyczkę. Jeśli to niemożliwe, odsuń poszkodowanego od źródła suchym, nieprzewodzącym przedmiotem (drewniany kij, plastikowa rączka), stojąc na suchym podłożu. Nigdy nie dotykaj porażonego gołymi rękami, dopóki płynie prąd.
Oceń przytomność. Głośno zapytaj i delikatnie potrząśnij za ramiona. Brak reakcji oznacza nieprzytomność.
Udrożnij drogi oddechowe i oceń oddech. Odchyl głowę do tyłu i unieś żuchwę. Przez 10 sekund patrz na ruch klatki piersiowej, słuchaj i wyczuwaj oddech na policzku.
Wezwij pomoc. Numer 112 (ogólny) lub 999 (pogotowie). Podaj miejsce, co się stało, liczbę poszkodowanych, ich stan i swoje dane. Poproś kogoś o przyniesienie AED.
Brak prawidłowego oddechu — rozpocznij RKO. Uciśnięcia i oddechy w stosunku 30 : 2, tempo 100–120 uciśnięć na minutę, głębokość 5–6 cm, ręce na środku klatki piersiowej, po każdym uciśnięciu pełne zwolnienie nacisku. Kontynuuj do przyjazdu służb, użycia AED lub powrotu oddechu.
Oddycha, ale jest nieprzytomny — ułóż w pozycji bocznej bezpiecznej i kontroluj oddech co minutę do przyjazdu pogotowia.
Zaopatrz oparzenia w miejscach wejścia i wyjścia prądu: chłodź czystą, chłodną wodą, załóż jałowy opatrunek. Nie przekłuwaj pęcherzy, nie smaruj tłuszczem.
Zasada, o której się zapomina: każda osoba porażona prądem powinna trafić pod opiekę lekarza, nawet jeśli czuje się dobrze. Zaburzenia rytmu serca po przepływie prądu mogą wystąpić z opóźnieniem liczonym w godzinach.
112 — numer alarmowy ogólny (działa w całej UE, także bez karty SIM)
999 — pogotowie ratunkowe
998 — państwowa straż pożarna
997 — policja
RKO — 30 uciśnięć : 2 oddechy, 100-120/min, głębokość 5-6 cm
AED — automatyczny defibrylator zewnętrzny; prowadzi komunikatami głosowymi
Ocena oddechu — patrz, słuchaj, wyczuwaj przez 10 sekundApteczka na stanowisku pracy musi być oznakowana białym krzyżem na zielonym tle, dostępna i regularnie uzupełniana. W zakładzie wyznacza się osoby odpowiedzialne za udzielanie pierwszej pomocy — ich nazwiska są wywieszone przy apteczce.
8
Utylizacja sprzętu (ZSEE) i materiałów eksploatacyjnych
ZSEE to zużyty sprzęt elektryczny i elektroniczny (w angielskim skrócie WEEE). Egzamin pyta o symbol, o zakaz wyrzucania do zwykłego kosza i o to, gdzie taki sprzęt oddać.
- Symbol: przekreślony kosz na kółkach umieszczony na obudowie urządzenia. Oznacza zakaz wyrzucania razem z odpadami komunalnymi — za jego złamanie grozi kara pieniężna.
- Gdzie oddać: punkt zbierania ZSEE, PSZOK (punkt selektywnej zbiórki odpadów komunalnych), zbiórka objazdowa, serwis lub sklep.
- Zasada 1 do 1: kupując nowe urządzenie, możesz nieodpłatnie oddać sprzedawcy stare tego samego rodzaju. Sprzęt małogabarytowy (żaden wymiar nie przekracza 25 cm) sklepy o odpowiedniej powierzchni przyjmują bez konieczności zakupu.
- Nie demontuj sam: rozbieranie sprzętu poza uprawnionym zakładem przetwarzania jest zabronione — chodzi o substancje niebezpieczne w środku.
- Odpowiedzialność producenta: wprowadzający sprzęt na rynek finansuje jego późniejszą zbiórkę i przetworzenie.
- Monitory CRT — ołów w szkle stożka kineskopu, luminofory.
- Starsze matryce LCD — lampy podświetlające CCFL zawierające rtęć. Nowsze, podświetlane diodami LED, tego problemu nie mają.
- Akumulatory litowo-jonowe — przy uszkodzeniu mechanicznym lub przegrzaniu grozi zapłon i wybuch; spuchniętej baterii nie wolno przekłuwać ani ściskać.
- Baterie i akumulatory zbiera się osobno od reszty sprzętu, w wyznaczonych pojemnikach.
- Kondensatory i płytki drukowane — metale ciężkie i związki bromu; jednocześnie są cennym źródłem miedzi, złota i srebra w recyklingu.
- Tonery i kartridże nie są odpadem komunalnym. Oddaje się je do punktów zbiórki, sklepów lub firm zajmujących się regeneracją — wiele z nich odbiera zużyte wkłady bezpłatnie.
- Rozsypany toner zbiera się na mokro lub odkurzaczem z filtrem HEPA; zwykły odkurzacz przepuszcza pył przez worek i rozprasza go po pomieszczeniu.
- Płyty CD i DVD oraz zużyte nośniki plastikowe kierowane są do recyklingu tworzyw, ale jeśli zawierały dane — najpierw fizyczne zniszczenie.
- Usunięcie danych przed oddaniem sprzętu jest obowiązkowe. Zwykłe formatowanie i skasowanie plików nie usuwa danych — kasowana jest tylko informacja o ich położeniu. Stosuje się: wielokrotne nadpisanie całej powierzchni (programy typu wiper), wbudowane polecenie bezpiecznego kasowania dla SSD, demagnetyzację talerzy dysku HDD, a w ostateczności fizyczne zniszczenie nośnika.
- Świetlówki i lampy z zestawów podświetlenia — zbiórka jak dla odpadów niebezpiecznych, nigdy do kosza na szkło.
- Gaszenie sprzętu pod napięciem wodą lub pianą. Oba środki przewodzą prąd. Do urządzeń elektrycznych: gaśnica śniegowa (dwutlenek węgla), ewentualnie proszkowa ABC, z zachowaniem odległości podanej na etykiecie.
- Utożsamianie klasy C z urządzeniami elektrycznymi. Klasa C to gazy palne. Palący się komputer to najczęściej pożar klasy A lub B z dodatkowym zagrożeniem napięciem.
- Opaska antystatyczna podpięta „do obudowy" bez uziemienia. Opaska działa dopiero wtedy, gdy prowadzi ładunek do rzeczywistego punktu uziemienia. I nigdy nie zakłada się jej przy zasilaczu ani monitorze CRT.
- Otwieranie zasilacza ATX „bo jest odłączony". Kondensatory trzymają ładunek godzinami. Zasilacz się wymienia, nie naprawia.
- Mylenie VA z W przy doborze UPS. Wolty-ampery to moc pozorna. Przelicza się ją przez współczynnik mocy, a i tak decyduje niższa z dwóch podanych wartości.
- Monitor tyłem albo przodem do okna. Poprawnie: bokiem, linia wzroku równolegle do okna.
- Podawanie „wezwij pomoc" jako pierwszego kroku przy porażeniu. Pierwsze jest odłączenie źródła prądu i zabezpieczenie siebie.
- Wyrzucanie tonerów i sprzętu do zwykłego kosza. Symbol przekreślonego kosza oznacza obowiązek oddania do punktu zbierania ZSEE.
BHP to najtańsze punkty na całym egzaminie — pod warunkiem, że pamiętasz kolory znaków, klasy pożarów i kolejność czynności przy porażeniu. Rozwiąż test z tego działu i zobacz, które liczby jeszcze uciekają.