Relacje i Kwerendy Wielotabelowe

Dane w zadaniu prawie nigdy nie leżą w jednej tabeli. Nazwisko jest w jednej, zamówienie w drugiej, kategoria produktu w trzeciej — i dopiero złączenie pozwala odpowiedzieć na pytanie z polecenia. To materiał, który wraca w każdym arkuszu, a jego trudność sprowadza się do dwóch decyzji: po czym łączyć i którego rodzaju złączenia użyć. Reszta to już zwykłe filtrowanie.

1. Dlaczego dane są w osobnych tabelach

Gdyby przy każdym zamówieniu powtarzać komplet danych klienta, jedna zmiana adresu wymagałaby poprawienia setek wierszy, a literówka w nazwisku rozbiłaby grupowanie na dwie osoby. Dlatego dane opisujące jeden byt trzymamy w jednym miejscu, a tabele wiążemy kluczami.

Klienci                Zamowienia
ID        <--------   ID_klienta   (klucz obcy)
Nazwisko              Numer        (klucz glowny)
Miasto                Wartosc
                      Data

2. Klucz główny i klucz obcy

Klucz główny — jednoznacznie wskazuje rekord. Nie powtarza się i nie bywa pusty.
Klucz obcy — pole w drugiej tabeli, które przechowuje wartość klucza głównego i w ten sposób wskazuje właściciela rekordu.
Więzy integralności — opcja w oknie relacji, która blokuje wpisanie zamówienia dla nieistniejącego klienta i ostrzega przy próbie usunięcia rekordu, do którego ktoś się odwołuje.

W Accessie relacje ustawiasz w Narzędzia bazy danych → Relacje, przeciągając klucz główny na klucz obcy. Jeśli tego nie zrobisz, kwerenda i tak się wykona — tylko wynik będzie bez sensu, o czym za chwilę.

3. Złączenie wewnętrzne i zewnętrzne

Złączenie wewnętrzne zostawia tylko rekordy, które mają parę po obu stronach. Złączenie zewnętrzne zachowuje wszystkie rekordy z jednej tabeli, a brakujące dane z drugiej zastępuje wartością pustą. Wybór między nimi zmienia liczbę wierszy wyniku, więc jest wprost punktowany.

-- tylko klienci z zamowieniami
SELECT k.Nazwisko, z.Numer, z.Wartosc
FROM Klienci AS k
INNER JOIN Zamowienia AS z ON k.ID = z.ID_klienta;

-- wszyscy klienci, takze bez zamowien
SELECT k.Nazwisko, z.Numer
FROM Klienci AS k
LEFT JOIN Zamowienia AS z ON k.ID = z.ID_klienta;

-- trzy tabele naraz (skladnia Accessa: nawiasy sa obowiazkowe)
SELECT k.Nazwisko, p.Nazwa, z.Ilosc
FROM (Zamowienia AS z
    INNER JOIN Klienci AS k ON z.ID_klienta = k.ID)
    INNER JOIN Produkty AS p ON z.ID_produktu = p.ID;

Pułapka przy trzeciej tabeli

Access wymaga, żeby przy łączeniu więcej niż dwóch tabel każde kolejne złączenie ująć w nawiasy. Zapis bez nawiasów, poprawny w większości baz danych, zwróci tu komunikat o błędzie składni. Najprościej zbudować kwerendę w siatce projektowej — Access wstawi nawiasy sam — i dopiero potem zajrzeć do Widoku SQL, jeśli arkusz prosi o treść zapytania.

W siatce projektowej

Kliknij dwukrotnie linię łączącą tabele i wybierz właściwości złączenia. Opcja pierwsza to złączenie wewnętrzne, druga i trzecia to zewnętrzne, zależnie od tego, która tabela ma zachować wszystkie rekordy. Strzałka na linii pokazuje kierunek.

4. Klasyczne polecenie: kto nic nie kupił

Samo złączenie wewnętrzne takich osób nie pokaże, bo nie mają pary. Wzorzec jest zawsze ten sam: złączenie zewnętrzne plus warunek na wartość pustą po stronie drugiej tabeli.

SELECT k.Nazwisko
FROM Klienci AS k
LEFT JOIN Zamowienia AS z ON k.ID = z.ID_klienta
WHERE z.Numer IS NULL;

Access ma to samo w Kreatorze kwerend pod nazwą kwerenda wyszukująca niepasujące rekordy. Warto znać obie drogi: kreator jest szybszy, zapis SQL działa wszędzie.

5. Relacja wiele do wielu i tabela łącząca

Uczeń chodzi na kilka kursów, a na kurs chodzi wielu uczniów. Takiej relacji nie da się zapisać dwiema tabelami — potrzebna jest trzecia, przechowująca same pary identyfikatorów.

-- ilu uczniow zapisalo sie na kazdy kurs
SELECT ku.Nazwa, COUNT(*) AS Uczestnikow
FROM Zapisy AS za
INNER JOIN Kursy AS ku ON za.ID_kursu = ku.ID
GROUP BY ku.Nazwa
ORDER BY Uczestnikow DESC;

6. Gdy na stanowisku jest LibreOffice Base

Lista oprogramowania CKE dopuszcza oba pakiety biurowe, a Base zachowuje się przy złączeniach inaczej niż Access — na tyle, że warto to zobaczyć raz przed egzaminem, a nie pierwszy raz przy stanowisku.

SELECT k."Nazwisko", p."Nazwa", z."Ilosc"
FROM "Zamowienia" AS z
INNER JOIN "Klienci" AS k ON z."ID_klienta" = k."ID"
INNER JOIN "Produkty" AS p ON z."ID_produktu" = p."ID";

Nawiasy przy trzeciej tabeli nie są potrzebne — Base używa standardowego SQL.
Nazwy tabel i pól bierze się w cudzysłów prosty i rozróżnia wielkość liter, a teksty w apostrofy.
Relacje ustawiasz w Narzędzia → Relacje, a rodzaj złączenia dwuklikiem na linii, dokładnie jak w Accessie.
Zamiast TOP 1 obowiązuje LIMIT 1 na końcu zapytania.

7. Maturalne miny

Iloczyn kartezjański. Brak warunku złączenia daje każdy rekord z każdym: 200 klientów i 500 zamówień to 100 000 wierszy. Objaw jest natychmiastowy — kwerenda mieli i zwraca absurdalną liczbę rekordów.
Złączenie po złym polu. Łatwo pomylić ID z ID_klienta albo połączyć po nazwisku zamiast po identyfikatorze. Nazwiska się powtarzają, więc wynik będzie zawyżony.
Typy pól nie pasują. Klucz obcy zapisany jako tekst nie złączy się z kluczem liczbowym. To częsty skutek złego importu.
Niejednoznaczna nazwa kolumny. Gdy obie tabele mają pole Nazwa, zawsze pisz z przedrostkiem tabeli albo aliasem: k.Nazwa, p.Nazwa.
Duplikaty po złączeniu. Jeśli klient ma pięć zamówień, jego nazwisko pojawi się pięć razy. To poprawne zachowanie — jeśli polecenie chce listy klientów, użyj DISTINCT albo grupowania.

8. Kontrola wyniku w dwie minuty

Liczba wierszy jest bliska liczbie rekordów w tabeli „wiele”, a nie jej wielokrotnością.
Kolumny z obu tabel mają sensowne wartości, bez pustek tam, gdzie ich nie powinno być.
Wynik zawiera tylko te pola, o które prosi polecenie — resztę odznacz w wierszu Pokaż.
Kwerenda zapisana pod właściwą nazwą, a jeśli arkusz prosi o zapytanie, skopiuj je z Widoku SQL.

Przeczytaj też

Zadania praktyczne na maturze — jak się przygotować

Plan pracy na 210 minut, kolejność rozwiązywania i format plików wynikowych, na którym najłatwiej stracić punkty.

Uczysz się w technikum informatycznym? Prowadzimy też przygotowanie do kwalifikacji INF.02, INF.03 i INF.04. Zobacz egzaminy zawodowe →